D Sharon Pruitt

„Mowa jest rodzajem zachowania się, które pomaga dziecku poznawać świat, przekształca go z istoty egocentrycznej w społeczną” (Hurlock).     

Komunikacja jest źródłem odkrywania siebie i tego, co nas otacza (ludzi, przestrzeni, przedmiotów, otoczenia), jest także źródłem zaspokojenia jednej z podstawowych potrzeb psychicznych człowieka - kontaktu z drugim człowiekiem.

Gdy wymowa dziecka nie jest prawidłowa pojawiają się problemy, które utrudniają mu podejmowanie aktywności, zadań wymagających mówienia, zaspokajanie własnych potrzeb, dlatego tak ważne jest to, aby nawet z najmłodszym dzieckiem, u którego zauważymy niepokojące objawy zgłosić się do specjalisty.

Rodzicu odwiedź z dzieckiem logopedę, jeśli:

• masz problemy z karmieniem naturalnym lub sztucznym noworodka lub niemowlęcia;
• maluszek ma często otwartą buzię, a język znajduje się między wałkami dziąsłowymi;
• niemowlę „nie mówi” tzn. nie głuży, nie gaworzy, czyli nie wypowiada ciągów sylab;
• 4–6-cio miesięczne dziecko nie szuka źródła dźwięku odwracając głowę;
• 7-mio miesięczne dziecko nie posługuje się gestami, mimiką, by zwrócić naszą uwagę czy o coś poprosić;
• 7–8-mio miesięczne dziecko nie próbuje gryźć i żuć pokarmów;
• roczne dziecko nie zaczyna wymawiać pierwszych wyrazów: „mama”, „baba”, „tata”;
• dwulatek mówi bardzo mało lub niewyraźnie, nie wypowiada prostych zdań, nie wykonuje poleceń, nie potrafi wskazać przedmiotów, zabawek, które są mu znane;
• trzylatek nie wykonuje złożonych poleceń, nie potrafi wskazać części ciała, nie nazywa przedmiotów ze swojego otoczenia;
• czterolatek nie zadaje pytań, nie słucha prostego wierszyka, opowiadania;
• 5–6-cio latek mówi niewyraźnie, nie potrafi opowiedzieć, o czym był wierszyk, bajka, opowiadanie, nieprawidłowo wypowiada głoski języka polskiego;
• dziecko błędnie realizuje głoski,
• dziecko mówi niepłynnie, zacina się, jąka, kilkakrotnie powtarza sylaby;
• masz dziecko z wadą rozwojową, wadą zgryzu, opóźnionym rozwojem psychoruchowym, niedosłuchem.

U dziecka 6–7-mio letniego rozwój mowy dobiega końca. Dziecko w tym wieku powinno prawidłowo i wyraźnie wymawiać wszystkie głoski, nie mylić ich, nie pomijać, nie zamieniać, budować zdania poprawne pod względem gramatyki i składni.

Zaburzenia mowy, opóźnienie rozwoju mowy przyczyniają się do powstawania trudności w nauce, jednocześnie niepowodzenia w nauce przyczyniają się do powstawania zaburzeń mowy. Poziom językowej komunikacji w znacznym stopniu wpływa na potencjalne możliwości człowieka. Dzieci z wadami wymowy popełniają te same błędy w czytaniu i w pisaniu, które wykazują w mowie spontanicznej. Zaburzenia mowy niejednokrotnie są przyczyną powstawania stresu, utrudniają dzieciom kontakty z rówieśnikami, wreszcie prowadzą do lęku przed mówieniem – logofobii.

W wieku przedszkolnym mowa dziecka kształtuje się na poziomie zdania (2–3 rok życia) lub na poziomie swoistej mowy dziecięcej (3–7 rok życia). Dziecko w tym wieku potrafi komunikować się z otoczeniem za pomocą wyrazów, fraz lub prostych zdań. W tym okresie zasób słownika biernego dziecka oraz tempo przyswajania sobie nowych wyrazów są ogromne. To daje duże szanse na powodzenie w profilaktyce i terapii logopedycznej.

Wady, błędy wymowy czy opóźnienia rozwoju mowy można wyeliminować poprzez działania terapeutyczne, profilaktyczne o charakterze logopedycznym i pedagogicznym. Wczesne podjęcie działań o tym charakterze nie doprowadzi do utrwalenia błędnej wymowy.

Warto podkreślić, że już u najmłodszych dzieci w przedszkolu (trzylatków) można zauważyć błędne formy artykulacji spowodowane dysfunkcją języka tj. dyslalię międzyzębową, boczną, gardłową lub wargową, które przez kolejne lata mogą zostać utrwalone.

Ponadto brak pionizacji języka wskazuje na możliwość powstania trudności w realizacji głosek (dziecko powinno przemieszczać przednią część języka w kierunku przedniej części podniebienia podczas połykania i artykulacji), proces pionizacji języka powinien się zakończyć do 3 roku życia.

Warto też u małych dzieci zwrócić uwagę na sposób połykania, jeśli przetrwa niemowlęcy sposób połykania – z językiem wsuniętym między wały dziąsłowe, przy rozwartych szczękach – prowadzić to może do przemieszczenia miejsc artykulacji, czyli niewłaściwego ułożenia języka, to z kolei prowadzić może do nieprawidłowej wymowy głosek. Także oddychanie przez usta może prowadzić do zaburzeń w rozwoju mowy.

Oddzielną grupę, do której należy skierować działania terapeutyczne są dzieci z rozwojową niepłynnością mowy - występuje ona, jako fizjologiczny etap przejściowy w nabywaniu przez dziecko języka. Często pojawia się u małych dzieci, które zaczynają mówić i ich możliwości językowe są niższe, niż chęci przekazania myśli. Dzięki wskazówkom logopedy - nauczyciele i rodzice będą mogli podjąć odpowiednie działania zapobiegające przekształceniu się tej niepłynności w jąknie. 

Co rodzice mogą zrobić, aby pomóc dzieciom w prawidłowym rozwoju mowy?